بررسی احکام و مصادیق نفقه در فقه اسلامی- قسمت ۷

0 Comments

اجابه است [۹۶]»
بخش دوم
نفقه ی زوجه
فصل دوم: مصادیق نفقه زوج
اختلاف در مصادیق
بیشتر اختلافات در فقه در خصوص نفقه زوجه مربوط به مصادیق آن است. در جواهر الکلام بیان شده که مایحتاج از جمله غذا، البسه، مسکن، خانه و وسایل آشپزی که به طور متعارف با وضع زن در آن شهر متناسب باشد.[۹۷]
بعضی دیگر از فقها مصادیق دیگری به آن افزوده‌اند همانند وسائل تنظیف و آرایش از جمله شانه، کرم، صابون و هزینه حمام در صورت نیاز[۹۸] در تحریف الاحکام هم به طور کلی آمده است: آنچه زن بدان نیازمند است و در شأن چنین زنی در آن شهر است[۹۹]. آنچه در بیان این مصادیق مشاهده شود دین است که شارع مقدس کمیت و کیفیت و موضوع نفقه را به عرف واگذار کرده است که عنصر زمان و مکان نقش زیادی در آن دارد به ویژه آن که در قرآن کریم هم چنین جهت‌گیری در آن قابل مشاهده است «عاشروهن بالمعروف»[۱۰۰]، «فامساک بالمعروف او شریع باحسان»[۱۰۱] ، «علی المولود له رزقهن و کسوتهن بالمعروف»[۱۰۲]. کلمه معروف در برخی تفاسیر به معنی امور متعارف تفسیر شده است. چنان که بعضی آورده‌اند که «منظور از رزق و کسوه خرجی و لباس است و خدای عزوجل این خرجی را به معروف مقید کرده است. [۱۰۳] بعضی از مفسرین هم کلمه معروف را به معنای متناسب و شایسته تفسیر کرده‌اند. [۱۰۴]
روشن است که ابهام در مفهوم خود باعث ابهام در مصادیق و در نتیجه اختلاف شده است ولی آنچه مشترکان همه این اختلافات است نقش زمان و مکان و عرف در تعیین نفقه است. که در اینجا به آنها اشاره می‌کنیم.
کمیت وکیفیت مصادیق نفقه زوجه
نفقه را از دو لحاظ می توان بررسی نمود . یکی از لحاظ کیفیت که همان معیار عرف است آنچه که متعلق به زوجه قرار میگیرد مثل (غذا – لباس و پوشاک ) و یکی از لحاظ کمیت که مراد چه حدی باید در نظر گرفت که مقدار و کمیتش اندازه خاصی ندارد بلکه ملاک را عرف زمان و مکان و شانیت زن قرار داده اند .
۱-۱-طعام :
آن چیزی که انسان با آن شکمش را سیر نماید و معیار کیفیت چیزی که امثال آن در شهرش یا مکانش متعارف باشد و سازگار به مزاج او ووضعیت اجتماعی او باشد در ضمن عادت زوجه ی خویش را در نظر بگیرد مثلا : اگر عادت به گوشت داشته باشد واجب است آن را برایش معیا نماید یا آن چیزی که عادت داشته که اگر نخورد صدمه می بیند واجب است تهیه نماید مثل چای ، قهوه و امثال آن [۱۰۵].
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
کیفیت پرداخت نفقه طعام به دو صورت انجام می گیرد :
۱-پول یا مواد خام غذایی را در اختیار زوجه قرار دهد تا هر چه بخواهد با آن درست کند در این صورت مرد حق ندارد که زن خویش را ملزم به این کند که حتما با او غذا بخورد و اگر زن بخواهد خرجش را بدستش دهد تا آن هر چه بخواهد بکند تکلیف مرد برآن است که هر گونه زن مایل است نفقه اش را بپردازد .
۲-یا عین مواد پخته شده را می دهد مثل خرما ، نان و …
پس اگر چنانچه مواد غذایی که دراختیار همسر خویش قرار می دهد مواد خام باشد باید هزینه ووسایل آماده شدن آن مثل : مواد سوختی ، نفت و گاز … را در اختیار همسرش قرار دهد
حتی زوجه می تواند مثل دیگر نان خورهای زوج ( مادر ، خواهر …) برسریک سفره بنشیند و یا این که جدا که (مراد خود و همسرش ) باشد که در این صورت نیز مرد حق ندارد همسرش را مجبور نماید .
نکته حائز اهمیت در پرداخت نفقه در زمینه طعام آن است که از لحاظ کمیت و کیفیت به عرف و شانیت زوجه ملاک قرار می دهیم[۱۰۶] .
۲-۱-پوشاک :
در زمینه پوشاک دو نوع پوشش رادر نظر می گیریم یکی همان پوشش ظاهر از قبیل لباس و جامعه که فرد تن را با آن می پوشاند و دیگری فرش و رختخواب در واقع آن چیزهایی که خانه را با آن می پوشانند .
در زمینه جامه و تن پوش تنها حقی که زن به گردن مرد دارد آن است که او را بپوشانند حال یا لباسی که صاحب او مالک شوهر است یا آن را اجاره کرده است[۱۰۷] .
از لحاظ کیفیت پوشش به پوشش زنان آن شهر یا محل نگاه میکنیم یعنی تکلیف مرد در لباس چه استیجاری یا استعاری آن را تامین می نماید و متناسب با فصل و موقعیت اجتماعی زن باشد برای مثال (عرف جامعه ) اقتضاء می نماید که زنان لباس های متعدد برای منزل و مهمانی و امثال آن داشته باشد شوهر باید آنرا برای زن مهیا نماید .
چنانچه زن ازخانواده و کسانی که اهل تجمل هستند باشد جامه ای جهت غیر خانه او لازم است و در زمستان نیز زیادتی جامه برای رفع سرما لازم است مثل پنبه دار یا پشم دار برای بیداری و لحاف برای زمان خواب .
چنانچه مرد در دادن پوشاک به همسر خویش کوتاهی نماید مدتی که آن چیزی را که زوجه به آن نیازمند بوده است نداده باشد باید قضای آن را به جا آورد[۱۰۸] .
کیفیت استفاده زوجه : اگر مرد لباسی برای همسر خویش تهیه نماید و بعد کمتر از آن مدت که باید زوجه استفاده نماید به سرقت برود برمرد واجب است لباسی دیگر بخرد اما اگر سالم بماد یا نو باشد و زوجه تقاضای لباسی دیگر نماید یا کمتر از آن مدت کهنه و مندرس نماید تکلیف مرد آن است که نیازی نیست بدل از آن تهیه نماید .
مگر در یک صورت آن هم زمانی که بدون تقصیر زوجه باشد که در این صورت خرید لبا س نو برای پوشش زوجه لازم وواجب است و برذمه مرد ثابت است[۱۰۹] .
نوع دیگر پوشش فرش ووسایل رختخواب می باشد در این زمینه زوجه حق دارد که برایش فرش تهیه شود که به وسیله آن زمین را بپوشاند و آنچه را که برای خواب مانند لحاف وتشک و بالش لازم دارد و حق استفاده و انتفاع از آن را دارد و در این زمینه نیز روجه باید تا جایی که مورداستفاده باشد استفاده نماید .
۳-۱-مسکن :
ازدیگر اجزای نفقه مسکن زوجه می باشد همان سرپناهی که در آن سکونت داشته باشند ومایه آرامش و امنیت خانواده باشد .
درباره کیفیت مسکن به امثال او در آن مکان نگاه می کنیم و خانه به گونه ای باید باشد که نیازمندیهای زوجه را برطرف نماید و متناسب با شانیت زوجه (مراد از کدام طبقه ) باشد مثلا : اگر از چادر نشینان باشد کوخ یا خیمه موئی جدا و متناسب به حال او را کفایتش می کند[۱۱۰] (در ماده ۱۱۱۴ ق و م به مسکن زوجه پرداخته است )
زن باید در منزلی که شوهر تهیه و تعیین می کند سکونت نماید نگر آنکه اختیار تعیین مسکن به زن داده شده باشد[۱۱۱] .
چنانچه زوجه از زوج خویش در خواست خانه جدا نماید که جز او و همسرش کسی در آن سکنی نگزیند (مثل خانواده شوهر ) برمرد واجب است که آن را تهیه نماید البته در حد توانایی ووسع خویش حال چه خانه درست باشد یا اطاقی بیش نباشد یا اجاره ای یا عاریه کند برحسب وسع خویش موظف به تهیه منزل جدا برای همسرش می باشد[۱۱۲] .
ماده ۱۱۱۵ ق . م به این امر اشاره نموده است
اگر بودن زن و شوهر در یک منزل متضمن خوف و ضرر بدنی یا مالی یا شرافتی برای زن باشد زن می تواند مسکن علیحده اختیار نماید[۱۱۳] .
تا زمانی که زن در باز گشتن به منزل مزبور معذور است نفقه برعهده شوهر خواهد بود .
در این ماده و ۱۱۱۵ ق . م از سه خوف بیان شده است :
۱-ضرر جانی : مانند آنکه زن از ضرب و جرح شوهر یا کسان او خائف باشد
۲-ضرر مالی : مانند آنکه زن خائف باشد زوج یا کسان او اموال او را بروبایند
۳-ضرر شرافتی : مانند آنکه زوجه به علت معاشرت و رفت و آمد دوستان ناباب زوج به منزل مسکونی او از شرافت و آبروی خویش خائف باشد[۱۱۴] .
در اصل ،اختیار سکونت و مسکن با زوج است مگر اینکه در ضمن عقد شرط کرده باشد که اختیار مسکن با زوجه باشد که در این صورت تکلیف مرد براساس نیاز زن و آنجایی که او اصلاح بداند در نظر گرفته می شود که در سوال زیر به این امر اشاره شده است .
زنی که در ضمن عقد شرط کرده باشد که حق مکان را داشته باشد و اکنون شوهر آن زن قدرت اینکه در آن شهریکه زن می خواهد زندگی کند ندارد و باید به روستا برود و سکونت نماید و هیچگونه قدرتی ندارد که مطابق میل عیالش زندگی نماید در این صورت حق نفقه و سکونت تا چه اندازه ای است ؟
جواب : شوهر باید برطبق شرط عمل کند و زن را در مکان مورد نظر بگذارد و مخارج و نفقه زوجه برهمسرش واجب می شود [۱۱۵].
از لحاظ کمیت نیز ازناحیه شرع و حقوق مقدار مشخصی بیان نشده بلکه ملاک مثل دیگر اجزاء نفقه عرف و شانیت زوجه و امثال او در آن محل یا شهر ملاک است .
۴-۱-خدمتکار :
در تعریف خادم بیان شده که او کسی است که در اثر کار خودوسایل زندگی را آماده ودر دسترس زوجه قرار می دهد از قبیل : نوکر ، کلفت ، آشپز وامثال این ها که در منزل بکار می پردازد .
دادن خدمتکار در صورتی است که از خانواده با جاه و جلال و با حشمت باشد و در غیر این صورت زن خودش باید به انجام امور وظایف خانه داری برسند و در این زمینه نیز به عرف و جامعه نگاه می کنیم[۱۱۶] .
درباره خدمتکار در دو صورت برزوج واجب می شود که برای زوجه خویش خدمتکار بگیرد
۱-اگر از خانواده با تجمل و اهل خدمتکار باشد برمرد واجب است که برای همسرش خدمتکار تهیه نماید .
۲-اگر زوجه مرض یا نقصان داشته باشد که نتواند کار بکند و ماده ۱۱۰۷ ق . م به این امر اشاره نموده است.
خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضاء [۱۱۷].
برزوج لازم نیست که کنیز را بخرد وزیادتر از یکی نیز واجب نیست هر چند در خانواده پدرش چند تا کنیز داشته ودر این مورد شوهرش منع زیاده از یک نوکر را می تواند بکند در ضمن نفقه ی خدمتکار برعهده زوج نیست .
چنانچه زوجه خدمتکاری داشته باشد که مرد به او راضی باشد که خوب و اشکالی در آن نیست اما اگر شوهر راضی به او نباشد می تواند او را بیرون کند و کسی دیگر را جای او به منزل آورد چنانچه زن بیان کند که اجرت کنیز را به من بده و من خودم خدمت خود را می کنم اجرت دادن برزوج لازم نیست[۱۱۸] .
۵-۱-وسایل بهداشتی :
آنچه زن برای زندگانی به آن محتاج باشد از اجزاء نفقه محسوب می شود از جمله چیزهائیکه زن در زندگی اش به آن نیازمند و محتاج است وسایل بهداشت وآرایش زن است .
وسایل بهداشت آن چیزی است که با آن کثافت را از بدن پاک کند چون شانه ، روغن ، صابون (سرمه و بوی خویش و اجرت حمام لازم نیست[۱۱۹] ) در یک صورت اجرت حمام لازم می شود آن هم زمانی که سرما باشد و حمام در منزل نباشد یا متعارف نباشد و یا غیر ممکن به طور کلی به هر جهتی دشوار باشد برمرد لازم است .
بنابراین لوازم آرایش و بهداشت نیز جزء نفقه زوجه می باشد هر چند در این زمینه ماده ای به چشم نمی خورد[۱۲۰] .
پس بنابر آنچه بیان شد می توان گفت که بوی خوش و سرمه جزء نفقه زن نیست و در زمان حاضر وسایل آرایش را شامل می شود که هر چند این ها جزء نفقه بشمار نیامده است اما با توجه به این که این ها نوعی زینت و از احتیاجات زن محسوب می شود به نظر می رسد که مرد بهتر است به تهیه آنها بپردازد .
همانگونه که حدیث از پیامبر (ص) بیان شده که می فرماید :
ان من خیر نسائکم الوادود السیره العزیزه فی اهلها الذلیه مع بعلها المتبرجه من زوجها الحصان عن غیره التی تسمع قوله و تطیع امره پیامبر خدا ( ص) فرمود : بهترین زنان شما زنی است که بیشتر برای شوهرش آرایش و زینت می کند اما از بیگانگان خود را می پوشاند[۱۲۱] .
۲-نفقه زوجه مریض :
از مباحث مهم که حائز اهمیت است و برهر کسی در زندگیش پیش می آید بیماری است راه درمان وهزینه هایی برای معالجه آن صرف می شود حال مخارج و مداوای زوجه مریض تا چه حدی برزوج واجب می شود .
برای تهیه داروهای متعراف که احتیاج به آن ها به علت بیاری و دردهایی است که کمتر کسی در طول سال به آن مبتلا نمی شود علی الظاهر دارو و مخارج سنگینی که احتیاج به مخارج بسیار سنگینی داشته احتیاج به هزینه های بالا دارد و اصولا افرادی به آنها مبتلا می شود مثل رگل – جزء نفقه واجب برشوهر نیست .
مخصوصا اگرمعالجه همسر احتیاج به مخارج سنگین داشته باشد اجرت رگ زدن یا حجامت در صورت احتیاج محل تامل و اشکال است [۱۲۲].
در زمینه بیماری و ابتلاء پرداخت نفقه آن دو حالت وجود دارد :
۱-بیماری های ساده مثل مالاریا و چشم درد و … که هزینه و مداوای آنها از قبیل پول و دستمزد پزشک و هزینه بیمارستان و مسافرت به خارج ،عمل جراحی و امثال آنها برعهده شوهر است و جزء نفقه ی زوجه محسوب می شود .
۲-درباره بیماری هایی که مداوای آنها نیاز به هزینه های سنگین و فراوان دارد .
باید توضیح داده شود که اگر زوج فقیر و زوجه غنی باشد با خود زوجه است .
اما اگر زوج غنی و زوجه فقیر باشد به عهده زوج است .
چرا که زوج در این زمینه برزوجه تقدم دارد از باب این که شریک زندگی او است و سرپرستی زوجه خویش را برعهده دارد چنانچه هر دو فقیر باشند با یکدیگر هزینه را تامین می کنند چرا که شرع حدی برای نفقه بیان نکرده بلکه عرف و عادت امثال او در آن زمان و مکان را بیان داشته است [۱۲۳].
بیان شده که هزینه زایمان داخل در نفقه زوجه است که در سوال ذیل به آن اشاره شده است .
آیا هزینه زایمان داخل در نفقه زوجه است یا اولاد ؟ جواب : نفقه زوجه است[۱۲۴] .
پس از لحاظ کمیت و کیفیت پرداخت هزینه های دارو و درمان زوجه به عرف جامعه نگاه می کنیم و اینکه نوع بیماری زوجه چه می باشد اما با توجه به این که خرج و هزینه ای که مرد برای همسر خویش می نماید ثواب دارد به نظر می رسد که مرد بهتر است این لطف را در حق همسرش نماید همانگونه که در روایت زیر به آن اشاره شده است .
دینار انفقته فی سبیل الله و دینار انفقته فی رقبه و دینار تصدقت به علی مسکین و دینار انفقته علی اهلک اعطمها اجرا الدی انفقته علی اهلک .
یک دینار در راه خدا هزینه نموده ای یک دینار برای آزاد کردن برده ای و دیناری به بینوایی صدقه داده ای و دیناری هم برای خانواده ات هزینه کرده ای اینک پرشکوه ترین آنها در پاداش و ثواب آن دیناری است که برخانواده ات هزینه نموده ای[۱۲۵] .
۳-نفقه سفر زوجه :
این نکته مهم به نظر می رسد که باید بدانیم سفر زوجه از چه نوعی می باشد سفر واجب یا غیر واجب و آنگاه تکلیف مرد در دادن نفقه زوجه به چه صورت می باشد .
در حال اول چنانچه زن بدون اجازه شوهر به سفری رود که براو واجب نیست باید نماز را تمام بخواند و نفقه از مرد ساقط میشود بنابراین با مسافرت اگر همسرش نباشد حق هم خوابی و آمیزش از بین می رود و قضای آن برعهده شوهر نیست [۱۲۶].

 

دانلود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *